Định nghĩa

1. Thành ngữ:
   • Sự đền ơn, báo đáp trong hoạn nạn: Thành ngữ này dùng để ví von về việc một người sẵn sàng hy sinh, chịu thiệt thòi hoặc gánh vác thay cho người khác trong lúc khó khăn, nguy hiểm, thể hiện đạo lý "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" và sự báo đáp ân tình.

Ví dụ sử dụng

• Thành ngữ: (Anh ấy đã chịu tù thay tôi, quả thật là sự báo đáp trong hoạn nạn, ân nghĩa này tôi không bao giờ quên.) (Trong câu chuyện ấy, nhân vật chính đã hi sinh thân mình để cứu bạn, giống như sự đền ơn trong lúc nguy nan.)

Các cách sử dụng nâng cao

• Thành ngữ này thường được dùng trong văn chương, lời ăn tiếng nói trang trọng hoặc khi bàn luận về đạo lý, nhân tình thế thái, nhấn mạnh sự cao đẹp của tình nghĩa và lòng biết ơn. (Bài văn nghị luận đã lấy điển tích về sự báo đáp trong hoạn nạn để làm sáng tỏ chủ đề về lòng trung nghĩa.)

Biến thể và từ gần giống

• Ăn quả nhớ kẻ trồng cây: Thành ngữ nhắc nhở phải biết ơn người đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho mình.
• Uống nước nhớ nguồn: Thành ngữ khuyên nhủ phải nhớ đến cội nguồn, gốc gác và những người đã có công lao.
• Ở hiền gặp lành: Làm điều tốt, sống tử tế thì sẽ gặp được điều tốt đẹp.

Từ đồng nghĩa

• Báo đáp: Đền đáp lại ơn nghĩa.
• Đền ơn đáp nghĩa: Trả ơn, đáp lại tình nghĩa.
• Hy sinh thân mình: Tự nguyện chịu thiệt hại về bản thân vì người khác.

Giải thích nguồn gốc (điển tích)

Thành ngữ bắt nguồn từ một câu trong thơ cổ: "Cây đào sinh trên giếng lộ, bên có cây Lý. Con sâu đến cắn rễ Đào, cây Lý chết thế cho cây Đào". Ở đây, "Lý" tức là cây mận. Hình ảnh cây mận (Lý) chết thay cho cây đào đã trở thành điển tích để ví von về sự chịu ơn và báo đáp, về việc một người có thể gánh chịu họa thay cho người khác.

1. Thơ cổ nhạc Phủ, nghĩa là cây đào sinh trên giếng lộ, bên có cây Lý. Con sâu đến cắn rễ D0ào, cây Lý chết thế cho cây Đào (Lý tức là cây Mận)
2. Ví người chế chân cho nhau trong lúc hoạn nạn